Nghe mùi kết thúc

Đọc hết quyển sách này một lần, tôi có thể mô tả cảm xúc của mình là: choáng váng. Nhưng càng lúc cảm giác này càng tan đi, thay vào đó dâng lên một sự hoang mang, càng lúc càng mạnh mẽ. Hoang mang bởi suốt chiều dài quyển sách, chúng ta đã có một câu chuyện được kể với thái độ bình tĩnh, cẩn trọng và tỉnh táo. Tất cả đều khúc chiết, rõ ràng và hợp lý. Vậy mà nó có thể dẫn đến một cái kết thúc gây “bật ngửa”, tràn trề mùi bất cẩn sai lầm đã ủ men từ quá khứ, từ thuở dậy thì khôn nguôi đặt ra câu hỏi về thế giới nhưng rất thiếu tinh tế cho những thứ quanh mình. Tuổi trẻ đã kết thúc, nhưng mùi vị của nó thì chưa, và có lẽ là không.

Sự choáng váng mà Julian Barnes ném vào mặt độc giả cuối sách bắt buộc người ta phải rà lại từ đầu. Sự bất cẩn ấy nằm ở đâu? Trong những lời kể chắc chắn ấy đâu là kẽ hở? Tony đã thận trọng hầu như suốt đời mình, cái xu hướng tìm kiếm sự an toàn ngập đầy quyển sách. Tony không phải là kẻ phóng túng, không phải kiểu cảm tính và thiếu tỉnh táo. Một kẻ như Tony lấy đâu ra sai lầm? Ấy mà có đấy.

Tony đã kể một câu chuyện trung thực, nhưng sặc mùi biện minh. Từ đầu đến cuối cái mùi ấy đã mang máng theo ta nhưng không đủ để ta nhận ra, và ngay cả Tony cũng không biết điều đó. Ông ta tưởng mình đã thấu thị hết quá khứ của mình, và sự bất ngờ chỉ có thể là một thứ đến từ tương lai, chẳng liên quan gì đến những thứ đã qua, đã an bài, đã xếp xó. Tony sai lầm như chính chúng ta, tự tin vào cảm quan của mình về cái gọi là sự thật. Sự thật mà Tony biết chỉ là một mặt của khối đá phẳng lặng phía bên này nhưng nham nhở phía bên kia, phía mà Tony không thấy nhưng có dự phần, có trách nhiệm. Việc trải quá khứ ra để soi rọi như trải một tấm bản đồ không thể giúp được gì cho chúng ta cả. Thế giới này quá đa chiều để có thể nhìn từ một hướng, và quá nhiều lời giải cho một câu đố chúng ta vấp phải trên đường đi. Một kẻ như Tony thì lại quá yêu bản thân để có thể tính đến sự dự phần của người khác cũng như lý lẽ của họ.

Chúng ta chẳng thể làm gì với quá khứ. Nó đã trôi qua và hoá thạch trong tâm trí như một núi đá vôi. Vậy mà thỉnh thoảng nó vẫn phun thẳng vào hiện tại một ngọn lửa và trăm dòng nham thạch, để rồi dằn vặc chúng ta về một kẽ nứt nào đó mà chúng ta đã bất cẩn không lấp kín nó đi. Sự bất cẩn có thể đến từ bất cứ nơi đâu, như cuộc đời Tony là đến từ một cái trứng rán buổi sáng của mẹ Veronica, cái thái độ rất có vấn đề mà Tony không đủ tinh tế để thấy. Vết nứt đã tách ra từ đó, và mãi mãi nằm ở đó.

Có ai trên đời này không sai lầm không nhỉ? Kể cả rất cẩn trọng và hèn nhát như Tony thì vẫn không thể đi hết đời với bản tường trình sạch sẽ, dù có cố chỉnh trang hay phân bua, mọi trang đời chúng ta đều lấm lem cho đến ngày về với đất. Sai lầm là một phần của sự sống. Biết được điều này có khiến chúng ta dũng cảm hơn không, chấp nhận thử thách và trả giá cho mọi thứ không? Tôi không chắc. Nhưng chúng ta đều phải tự chịu trách nhiệm cho lựa chọn của mình, không khác được.

Tay sát thủ mù

Đâu là ngưỡng cửa của thế giới bên trong và thế giới bên ngoài? Mỗi chúng ta hằng ngày di chuyển cánh cổng này mà không tự biết ...

Ở trang thứ 400 của cuốn sách, Margaret Atwood viết ra một câu đầy tính chất đánh thức khiến tôi, một người đã kiên trì với ngần đó trang sách, tù mù trong cái thế giới đầy mê lộ với những không gian chồng chéo giữa hiện thực và tưởng tượng đan cài mà chưa thể tìm được một giao tuyến cho tất cả, bỗng dưng bừng tỉnh. Đến đây, tôi đã bắt đầu hình dung và sắp xếp lại mọi thứ theo một trật tự rất zig zắc đi lòng vòng từ thực tới ảo, từ hiện tại đến quá khứ, xâu chuỗi lại mọi thứ theo cảm xúc và ký ức để đến với một câu chuyện ly kì, lãng mạn và bi thương, náu mình dưới gương mặt thản nhiên của tấm vải do tất cả các nhân vật trong câu chuyện ấy dệt nên. Và tôi đã biết tham vọng của cuốn sách là gì. Chính là làm một tia X để chiếu thẳng vào tâm hồn của tất cả, không loại từ là cả chính chúng ta.

Nghệ thuật kể chuyện của Atwood quá tuyệt vời, không quá rối rắm, không đánh đố, nhưng bà dắt chúng ta đi một quãng đường rất dài, băng qua bao thế hệ, băng qua mấy hành tinh và các thể loại người, vừa viễn tưởng về phía tương lai vừa phảng phất chút phong vị cổ điển u hoài trong các câu chuyện kiếm hiệp. Nhưng bà không trộn tất cả chúng lại với nhau mà bóc tách nó ra thành từng mảng nhỏ xen kẽ nhau. Và như được nhìn về từ một hồi ức đã lãng đãng sương, chúng hoà vào nhau ở đường biên giới, không phân biệt thực và mơ. Chính là cánh cửa mà hằng ngày chúng ta đã đi qua mà không hề hay biết ấy, Atwood đã để dành cho phút chót.

Ngoài cách kể chuyện như dệt vải kiểu random ra, thì điều tôi thích hơn nữa chính là văn phong của bà ấy. Không dễ gì tìm được một tác giả có giọng văn vừa ngầu đời, bất cần mà vừa lại thi vị và say đắm nhường kia. Nó dường như lột tả hết tính cách nhân vật, cô gái tên Iris với một vẻ nhu mì cam chịu nhưng ẩn chứa một nội tâm nổi loạn, cái cá tính ngang ngạnh tiềm tàng với khát vọng tự do. Không tâm sự hay thở than, không một chút ai oán, Iris chính là hiện thân của tính nữ, mềm mại dịu dàng nhưng không bao giờ đầu hàng hay bỏ cuộc, với sự bền bỉ âm thầm và khôn khéo. Iris là kiểu người phụ nữ tôi thích, bao nhiêu sức mạnh lặn cả vào trong để sự nhún nhường ra mặt chiến đấu. Cô kiên cường nhưng không lộ liễu, cô mạnh mẽ nhưng không phô phang, cô nữ tính nhưng không ẻo lả. Margaret không cần làm nhiều, chỉ cần tạo ra một nhân vật như thế là đủ để giành lại nữ quyền cho cả thế giới.

Vì bà ấy là một nhà thơ, nên chúng ta có một cuốn sách đầy chất thơ và tính ẩn dụ, nhưng chúng ta cũng có một cuốn sách đầy gai góc và những vết thương. Tấm vải mà Margaret dệt nên vừa mềm mại vừa thô nhám, vừa êm ái vừa đầy vết cứa. Nó chính là thế giới được chiếu rọi từ ánh sáng phát ra phía tâm hồn những người phụ nữ, đầy nhạy cảm nhưng rất can trường. Không nhiều, nhưng đủ để quàng chiếc khăn lên mình như khát vọng của chính họ, được cuộc đời ôm ấp và vỗ về đầy dịu dàng và đau đớn. Như khoác lên mình thứ mà thế giới này ưu ái dành cho họ, là tình yêu.

Những đứa con của nửa đêm

Nó đây, chính nó. Cuốn sách đã tước đoạt của tui hai tháng ròng rã, đã ném đời tui vô một mê cung hỗn độn của những câu chuyện rối tinh rối mù về một đất nước còn rối loạn kinh hơn cả thế, với một kẻ dẫn đường rất khủng khiếp, một kẻ mà người ta gọi là phù thủy, một kẻ biết thả bùa, biết trù quến và luôn cố tình đi lạc. Kẻ đó là Salman Rushdie còn cái xứ sở kinh dị ấy, ta gọi nó là Ấn Độ :))

Một cuốn sách cực kỳ khó đọc nhưng cực kỳ lôi cuốn. Nó lôi cuốn bạn trong lúc bạn thậm chí chả hiểu nó đang kể cái quái gì, như một kẻ bị ăn phải bùa mê thuốc lú. Nó dẫn bạn đi đến vấn đề một cách vô cùng quanh co, hỗn loạn, chuyện nọ xọ chuyện kia, hết sức mất trật tự. Salman Rushdie cứ thế thao thao bất tuyệt theo đúng nguyên tắc cái gì nghĩ tới trong đầu trước thì sẽ nhảy bổ ra giấy trước, và lỡ kẻ nào nói leo vào câu chuyện một chút thôi thì ông ta sẽ không ngần ngại mà đu theo cái kẻ nói leo ấy, đi cùng trời cuối đất. Một kẻ kể chuyện bất chấp trật tự, lớp lang, thế là một câu chuyện phi tuyến tính và một thế giới kỳ ảo huyền hoặc đã mở ra, với những hành trình bất tận.

Chỉ độ 10 trang thôi, và rồi bạn sẽ phát điên với cái lối dẫn đường tùy tiện của ông ta, tui biết. Cái kiểu phóng to thu nhỏ sự kiện vô cùng ngẫu hứng, lúc zoom in, khi zoom out, vừa mới soi tới ngón tay cái xong thì đã liên kết được ngay tới hàng lô lốc biến động chính trị trên toàn thế giới trong cùng thời điểm. Bạn sẽ điều tiết óc tưởng tượng và liên tưởng mệt nghỉ, sẽ vật vã và mất khả năng kiểm soát với cái kiểu điên khùng ấy. Với Salman Rushdie, không có chuyện đọc tới đâu hiểu tới đấy, chỉ có đọc hết toàn bộ thì mới có thể hiểu (và với tui, đọc hết rồi đọc lại lần 2 thì mới hiểu). Nhưng trong khi cả thế giới phát điên lên vì cái kiểu kể chuyện ấy, thì dân Ấn Độ xì một câu : có gì đâu mà ầm ĩ, chuyện ông ta kể tui cũng kể được, huyền ảo cóc khô gì :)). Thì đúng rồi, không ai hiểu chỉ một người rất hiểu, vì đó chính là em, vì em là Ấn Độ, và vì cuốn sách này, từ đầu tới cuối đã được Salman Rushdie tưới tắm cho một tinh thần Ấn Độ thật là bất diệt, và còn hơn cả thế.

Bởi vì Salman Rushdie rất tham vọng, cái tham vọng dám đem cuộc đời của một nhân vật đơn lẻ ra để phóng chiếu cho cả một dân tộc, dám truy ngọn nguồn của những biến động đau thương của dân tộc ấy về một khởi điểm là nỗi thống khổ cá nhân. Ông ấy đã tạo ra Saleem Sinai, đứa trẻ song sinh của đất nước Ấn Độ, đứa bé mang trong mình năng lực siêu nhiên, như chính cái đất nước mang trong lòng nó vô vàn câu chuyện thần thoại, tới mức thần thoại chính là một phần thực tế của cuộc sống. Cũng như số phận của dân tộc mà nó phản chiếu, Salem long đong lận đận và trôi dạt ngay từ khi nó mới sinh ra. Một đứa con lai bị tráo bọc, một kẻ bần cùng rơi vào tầng lớp thượng lưu để luôn phải sợ hãi cái bí mật của chính mình. Saleem, hay Ấn Độ, hay những dòng máu đã bị pha lẫn dòng máu của thực dân Anh, quay về bơ vơ trong cái huyết thống tưởng là của mình nhưng rồi xa lạ, hoang mang chới với với sự tự do và nền độc lập non trẻ chưa kịp thích nghi. Để rồi cả cậu và Ấn Độ, số phận của cả hai rơi vào vòng xoáy của những xung đột buổi giao thời, giữa xưa cũ và mới mẻ, giữa nền văn hóa phức tạp cũ kỹ và “sự khai sáng” của nước quốc mẫu để lại. Một thời đại hỗn loạn, một xã hội rối ren và con người cứ quanh co bế tắc trong những mâu thuẫn nội tại, không sao thoát ra được. Để rồi mặc lòng cho thời đại cuốn đi, mặc lòng cho sự phân ly, chia cắt rồi tan rã.

Ấn Độ mang gương mặt của đứa trẻ ngay giờ phút giành độc lập, gương mặt vĩnh viễn trẻ trung nhưng không sao trẻ hóa được tâm hồn già cỗi hỗn mang của nó. Tâm hồn trĩu nặng ưu phiền triền miên biết bao thế kỷ, tâm hồn chứa đựng cả nghìn xung đột từ tôn giáo đến sắc tộc đến giai cấp, tâm hồn loay hoay muôn thuở không tìm được một câu trả lời chung cho chừng ấy con người. Bởi thế một gương mặt Saleem Sinai là không đủ. Từ cái buổi giao thời ấy, vào cái đêm định mệnh ấy, không chí có số phận Salem bị buộc chặt vào số phận Ấn Độ, mà cái bóng của nó, cái bản thể đối lập của nó, đứa trẻ bị tráo bọc với nó cũng đã bị buộc chung vào. Như một hiện thân của sự hắc ám tồn tại trong nội thể, sự đen tối trong tâm hồn, Shiva, đứa con thực sự của dòng họ, đứa bé không may bị đẩy xuống sống cuộc đời tăm tối bần hàn để rồi lớn lên với cơ cực và bạo lực, đứa trẻ ấy cũng chính là Ấn Độ, một Ấn Độ mông muội, cực đoan nhưng thuần huyết, một Ấn Độ của cái ác và sự hủy hoại. Cái bóng muôn đời theo chân một đất nước vừa được hồi sinh.

Những đứa con của nửa đêm là một cuốn sách khó đọc, không chỉ vì lối kể chuyện rối rắm một cách cố tình của nó, không chỉ vì một khối lượng vấn đề đồ sộ được đặt ra trong cuốn sách, không chỉ vì những đầu dây mối nhợ chính trị giăng ngang kẻ dọc. Nó còn khó đọc bởi nó chứa trong mình nó cả một nền văn hóa vĩ đại, với những tầng sâu thăm thẳm lẫn bề rộng mênh mông, nó khó đọc bởi vì Salman Rushdie đã vận dụng hàng loạt điển tích điển cố, các câu chuyện thần thoại, sử thi và thậm chí là cả nghệ thuật châu Âu cũng không tha, cùng lối kể ẩn dụ vào câu chuyện vốn đã rất giống đống bùi nhùi của mình. Ông ấy cứ trộn lẫn tất cả chúng vào nhau để cho ra một món ăn sặc mùi cà ri không chạy vào đâu được.Ấn Độ ở đây rồi. Salman Rushdie đã làm công việc ông ấy cần phải làm để mô tả Ấn Độ, đó là bẻ gãy tất thảy các loại cấu trúc, bố cục, trật tự chỉ để lại một hổ lốn các câu chuyện mà cho dù bạn làm bất cứ cách gì thì chúng nó vẫn cứ dính chùm với nhau bền bỉ keo sơn không sao gỡ ra được.

Thỉnh thoảng tui cũng phải tự tha thứ cho chính mình nếu vấp phải một cái hố thuộc về văn hóa Ấn Độ tối om, tặc lưỡi bỏ qua vì không thể đào sâu hơn bởi vì đời người thì có hạn grin emoticon. Những gì cuốn sách này đem lại, giống hệt đất nước Ấn Độ nó phản chiếu, tầng tầng lớp lớp, một hai lần ghé qua không thấy hết được, cả đời ở đó có khi cũng không thấy hết được. Có thể vì lẽ đó mà người ta đã dúi vào tay ông ấy một cái giải Man Booker, rồi thêm chục năm sau, người ta thấy vẫn chưa ép phê, dúi thêm cho ông cái giải nữa có tên là Booker of Man Booker. Sau chừng ấy năm, người ta vẫn chưa thôi bị choáng ngợp :))

Cuộc đời của Pi

Cuộc đời của Pi khiến cho những viên ngọc vô hình tôi cóp nhặt được ở văn chương và cuộc đời va chạm nhau, khẳng định và chối bỏ nhau, tối đi và sáng lên bên cạnh nhau, xốn xang và trầm lắng (Dịch giả Trịnh Lữ)

Một câu chuyện hư cấu, ta biết là nó hư cấu, hoặc là ta cho rằng nó hư cấu, nhưng ta tin bởi vì ta muốn tin, cũng như ta đã bám víu lòng tin vào một đấng toàn năng chưa từng hiện hữu là Thượng Đế.

Thượng Đế là ai? Sao ta tin vào Thượng Đế? Ai đã gieo cái mầm tín ngưỡng ấy vào trong ta từ thuở bình minh để nó bám rễ mãi mãi trong tim óc cho đến tận ngày ta lìa bỏ cuộc sống? Để cuộc sống này dẫu vô vàn khó khăn, thì sự sống mãi mãi vẫn là một điều kỳ diệu như thế?

Pi- tên ngắn gọn của Piscine Molitor Patel (cái tên rắc rối xấu mù) yêu Thượng Đế, mà không chỉ là Thượng Đế của một mà là ba tôn giáo : Hindu, đạo Hồi, và đạo Thiên Chúa. Và mặc kệ việc ba tôn giáo này ngày ngày vẫn tạo ra biết bao cuộc thánh chiến, Pi vẫn tỉnh bơ ăn chay, đọc kinh và làm dấu thánh. Có gì khác biệt giữa các đấng toàn năng? Có gì khác nhau giữa những hạt mầm mà họ gieo vào tâm hồn cậu bé? Cuộc sống không phải chỉ là một ngôi đền để ta có thể giam mình trong một niềm tin hữu hạn. Cuộc sống bao la hơn nhưng cuộc sống chỉ có một nên dù ta có rất nhiều lòng tin nên lòng tin nào cuối cùng cũng giành cho cuộc sống, giành cho những phút giây ta giành giật sự sống cho mình.

Đời sống hiện đại đang tước mất dần của con người một thứ : đó là bản năng sinh tồn. Nhưng Pi có. Bài học giành giật sự sống này chính những con thú trong vườn bách thú mà gia đình cậu sở hữu đã dạy cậu bé, những con thú đã xa lìa cuộc đời hoang dã của mình để sống cuộc đời phè phỡn được người ta chăm sóc nhưng mãi mãi không nhổ được cái cội rễ bản năng tự nhiên. Cái cội rễ bám chặt vào cuộc sống để không bao giờ bỏ cuộc với một tiếng thở dài. Sự sống luôn hào phóng cho những ai chiến đấu vì nó.

Nên Pi đã sống, sau 227 ngày lênh đênh giữa đại dương, trên chiếc thuyền cứu hộ nhỏ cùng con hổ Belgan. Hiểm họa màu cam nặng mấy tạ đó lạ thay lại là một lý do để cậu bé níu kéo sự sống, để mọi cuộc chiến đấu căng thẳng một người-một hổ trở thành mục đích sống ngày qua ngày, để nỗi tuyệt vọng mênh mông của đại dương không bủa vây quanh cậu. Con hổ ở đó để Pi tin rằng, mình vẫn sống và vẫn còn muốn sống.

Cuộc đời của Pi là một câu chuyện hư cấu ly kỳ nhưng với giọng văn cực kỳ hài hước dí dỏm. Ta có thể cười cả khi chứng kiến nỗi thống khổ của số phận, sự hiểm nghèo của tình huống nên tiếng cười đó là tiếng cười hào sảng, đầy thách thức và mạnh mẽ cũng giống như ta luôn thấy cách nhìn nhận cuộc đời ở Pi tràn trề sự lạc quan. Lạc quan vốn là một cái phao giữa mênh mông bi kịch. Và ngay cả khi những dấu hiệu hiện hữu của Thượng Đế dần mất đi, cậu bé cũng không từ bỏ.

"Có nhiều người trong số chúng ta chịu bỏ cuộc chỉ với một tiếng thở dài. Những người khác chiến đấu chút đỉnh rồi mất hy vọng. Nhưng một số khác nữa, trong đó có tôi, thì không bao giờ bỏ cuộc. Chúng tôi chiến đấu và chiến đấu và chiến đấu. Chúng tôi chiến đấu bất kể giá nào, bất kể những thất bại phải chịu bất kể sự bất khả chiến thắng. Chúng tôi chiến đấu đến tận cùng. Đó không phải là vấn đề can đảm. Nó là một cái gì đó thuộc về bản chất một tình trạng không có khả năng đầu hàng. Có thể chỉ là sự ngu ngốc của lòng ham sống mà thôi"

Thượng đế có thể quay đi, nhưng lòng tin mà Thượng Đế đã gieo thì vẫn còn. Thượng Đế không cho Pi cuộc đời tưởng đã mất, tự cậu bé đấu tranh giành lại cho mình, bằng hạt giống đã nảy mầm và bản năng sống mạnh mẽ mà những số phận hoang dã trong vườn thú đã dạy cho cậu. Thượng đế im lặng trước lời thỉnh cầu, nhưng sự im lặng cũng có âm thanh, nó cần đến lòng tin về sự hiện diện để thấu hiểu và "sự giác ngộ rằng nguyên tắc nền tảng của mọi sự sinh tồn chính là thứ mà ta gọi là tình yêu"...